Uchyłki jelita grubego to powszechny problem zdrowotny, który dotyka głównie osoby po 50. roku życia. Choć u wielu pacjentów przebieg choroby może być bezobjawowy, niektórzy doświadczają przewlekłych lub ostrych dolegliwości bólowych, często mylonych z innymi chorobami przewodu pokarmowego. Ból brzucha, zaburzenia rytmu wypróżnień, wzdęcia czy epizody zapalne mogą znacząco obniżać jakość życia. W artykule przedstawiamy szczegółowe, oparte na aktualnych źródłach medycznych podejście do diagnostyki i leczenia bólu związanego z uchyłkami, uwzględniając zarówno formy niepowikłane, jak i stany wymagające pilnej interwencji medycznej.

Czym są uchyłki jelita grubego?

Uchyłki jelita grubego to niewielkie, balonowate uwypuklenia błony śluzowej i podśluzowej przez warstwę mięśniową ściany jelita. Powstają głównie w esicy, czyli końcowej części okrężnicy, gdzie ciśnienie wewnątrz światła jelita jest najwyższe. Uchyłki są najczęściej nabyte i pojawiają się z wiekiem – po 60. roku życia występują u około połowy populacji, a po 80. roku życia nawet u 2/3 osób.

Są efektem długotrwałego wzrostu ciśnienia w świetle jelita grubego, który może wynikać z nieprawidłowej diety ubogiej w błonnik i płyny, przewlekłych zaparć oraz małej aktywności fizycznej. Gdy w jelicie brakuje błonnika, zawartość staje się twardsza, a jelito musi mocniej pracować, by ją przesunąć – co z kolei prowadzi do powstania uwypukleń. Chociaż u większości osób uchyłki pozostają bezobjawowe, u niektórych mogą prowadzić do poważnych dolegliwości – w tym do przewlekłego lub ostrego bólu, a nawet stanu zapalnego.

Ból – objaw chorobowy i jego przyczyny

Ból przy niepowikłanej chorobie uchyłkowej

Niepowikłana choroba uchyłkowa może przebiegać z objawami przypominającymi zespół jelita drażliwego (IBS). Ból pojawia się zwykle w lewym dolnym kwadrancie brzucha, ma charakter przewlekły lub nawracający i często towarzyszą mu: wzdęcia, nadmierna produkcja gazów, uczucie parcia na stolec, a także zaburzenia rytmu wypróżnień (naprzemienne zaparcia i biegunki).

Ból często ma charakter kolkowy, co oznacza, że jest związany z okresowym skurczem jelita i może być wywołany posiłkiem, a ustępuje po defekacji lub oddaniu gazów. Taki obraz kliniczny może utrudniać różnicowanie z innymi schorzeniami jelitowymi. Objawy te wynikają głównie z zaburzeń motoryki i nadwrażliwości ściany jelita z uchyłkami. Co istotne – w niepowikłanej postaci bóle nie są związane ze stanem zapalnym i nie występują objawy ogólnoustrojowe, takie jak gorączka czy osłabienie.

Ból w zapaleniu uchyłków (diverticulitis)

W przypadku ostrego zapalenia uchyłków ból jest znacznie bardziej nasilony, ciągły i lokalizuje się również w lewym dole biodrowym. Często towarzyszy mu gorączka, dreszcze, pogorszenie samopoczucia oraz leukocytoza (zwiększona liczba białych krwinek). Stan zapalny prowadzi do miejscowego obrzęku, a w badaniu palpacyjnym brzuch może być bolesny, napięty, z ograniczeniem perystaltyki.

Zapalenie może mieć charakter lekki i ograniczony do ściany jelita, ale może też prowadzić do powikłań – w tym do ropni, przetok, ropowicy, a nawet perforacji (przedziurawienia) jelita, co jest stanem zagrażającym życiu. W takich przypadkach ból jest bardzo silny, rozlany i może wystąpić objaw otrzewnowy (brzuch deskowaty, zatrzymanie gazów i stolca, wymioty). To wymaga natychmiastowej hospitalizacji i interwencji chirurgicznej.

Diagnostyka – jak rozpoznać przyczynę bólu?

Prawidłowe rozpoznanie choroby uchyłkowej i ocena przyczyny bólu wymagają dokładnego postępowania diagnostycznego:

1. Wywiad lekarski i badanie fizykalne – lekarz ocenia charakter bólu, jego lokalizację, czas trwania oraz czynniki wywołujące i łagodzące. Badanie fizykalne brzucha może ujawnić bolesność w esicy, napięcie mięśniowe oraz objawy podrażnienia otrzewnej.
2. Badania obrazowe:

• TK jamy brzusznej (tomografia komputerowa) – to metoda z wyboru przy podejrzeniu zapalenia uchyłków, umożliwia wykrycie ropni, perforacji i innych powikłań.
• USG brzucha – użyteczne w ocenie wczesnych zmian, jednak ma mniejszą czułość niż TK.
• Kolonoskopia – wykonywana po ustąpieniu ostrych objawów (najczęściej po 6–8 tygodniach), pozwala ocenić stan błony śluzowej jelita i wykluczyć nowotwór.

3. Badania laboratoryjne – oznaczenie CRP, OB, liczby leukocytów, parametrów wątrobowych i nerkowych. W stanie zapalnym wartości te są podwyższone

Leczenie bólu i zapalenia uchyłków

Choroba niepowikłana

W przypadku niepowikłanej postaci leczenie koncentruje się na łagodzeniu objawów i poprawie jakości życia.

• Leki przeciwbólowe i rozkurczowe – stosuje się przede wszystkim paracetamol oraz leki rozkurczające mięśnie gładkie (np. drotawerynę). Unika się przewlekłego stosowania NLPZ (np. ibuprofenu), ponieważ zwiększają ryzyko uszkodzenia ściany jelita.
• Antybiotyki – obecnie uważa się, że w niepowikłanej chorobie uchyłkowej nie są konieczne rutynowo. Ich zastosowanie ogranicza się do epizodów z objawami zapalenia.
• Dieta bogata w błonnik – duża rola przypisywana jest stopniowemu zwiększeniu podaży błonnika pokarmowego (warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, siemię lniane), co ułatwia pasaż jelitowy, zmniejsza ciśnienie wewnątrzjelitowe i ogranicza tworzenie nowych uchyłków.
• Unikanie zaparć – w razie potrzeby stosuje się łagodne środki przeczyszczające (np. laktulozę), unikając tych drażniących (senes, bisakodyl).
• Regularna aktywność fizyczna – poprawia motorykę jelit i zapobiega powikłaniom.
• Edukacja pacjenta – wyjaśnienie natury choroby, znaczenia diety i stylu życia pozwala na skuteczne samodzielne radzenie sobie z objawami.

Zapalenie uchyłków

Ostre zapalenie uchyłków wymaga zdecydowanego postępowania:

• Leczenie ambulatoryjne (w lekkich przypadkach):
  • dieta płynna lub półpłynna przez 2–3 dni,
  • nawodnienie,
  • doustna antybiotykoterapia (np. metronidazol z ciprofloksacyną),
  • obserwacja objawów.
• Leczenie szpitalne (w przypadkach powikłanych):
  • dożylna antybiotykoterapia o szerokim spektrum (np. cefalosporyny, metronidazol),
  • żywienie pozajelitowe,
  • kontrola stanu ogólnego (monitorowanie temperatury, CRP, stanu nawodnienia).
• Leczenie powikłań:
  • Ropień – może wymagać drenażu przezskórnego pod kontrolą TK,
  • Perforacja – wymaga natychmiastowej operacji (zwykle resekcja segmentu jelita),
  • Niedrożność – leczenie operacyjne lub endoskopowe (gdy możliwe).

Leczenie operacyjne

Zabieg chirurgiczny jest konieczny w sytuacjach:

• nawracających epizodów zapalenia,
• niepowodzenia leczenia zachowawczego,
• powikłań (perforacja, przetoki, ciężka niedrożność, ropnie),
• podejrzenia nowotworu (zwłaszcza w badaniu TK lub kolonoskopii).

Najczęściej wykonuje się resekcję esicy z zespoleniem koniec do końca. Coraz częściej operacje przeprowadza się metodą laparoskopową, co skraca czas rekonwalescencji i zmniejsza ryzyko powikłań.

Co dalej? Życie po leczeniu

Pacjenci po leczeniu ostrego zapalenia uchyłków, a także ci z niepowikłaną postacią, wymagają długofalowego wsparcia, które obejmuje:

• Modyfikację stylu życia – bardzo ważne są nawyki dietetyczne: dieta bogata w błonnik (min. 25–35 g/dobę), odpowiednia podaż płynów (min. 2 litry dziennie), regularna aktywność fizyczna.
• Unikanie używek – alkohol, tytoń i nadmiar kofeiny mogą nasilać objawy jelitowe.
• Monitorowanie objawów – pacjenci powinni umieć rozpoznać objawy wskazujące na ewentualny nawrót zapalenia.
• Okresowe badania kontrolne – po epizodzie zapalenia wskazana jest kolonoskopia (zwykle po 6–8 tygodniach), szczególnie w celu wykluczenia raka jelita grubego.
• Wsparcie psychologiczne – przewlekły ból i konieczność restrykcyjnej diety mogą prowadzić do lęku i depresji. Wsparcie terapeutyczne, a także grupy wsparcia, mogą być pomocne.

Kiedy pilnie zgłosić się do lekarza?

Pacjent z uchyłkami jelita grubego powinien natychmiast zgłosić się do lekarza, jeśli wystąpią:

• nagły, silny ból brzucha (szczególnie w lewej dolnej części),
• gorączka lub dreszcze,
• krwawienie z odbytu,
• zatrzymanie gazów i stolca,
• wymioty i odwodnienie,
• znaczne osłabienie lub pogorszenie ogólnego stanu zdrowia.

Są to objawy sugerujące rozwój zapalenia lub jego powikłań, które mogą wymagać leczenia szpitalnego lub interwencji chirurgicznej.

Podsumowanie

Leczenie bólu uchyłków jelit wymaga podejścia zindywidualizowanego, zależnego od postaci klinicznej – od łagodnych, przewlekłych bólów przy niepowikłanej chorobie, aż po ostre zapalenie wymagające antybiotykoterapii, a niekiedy interwencji chirurgicznej. Niezbędna jest edukacja pacjenta, dieta bogatoresztkowa, aktywność fizyczna i wczesne rozpoznanie objawów ostrzegawczych. Uchyłki to schorzenie przewlekłe, ale dzięki odpowiednim działaniom profilaktycznym i terapeutycznym możliwe jest znaczne ograniczenie ich objawów oraz poprawa jakości życia pacjenta.

Bibliografia

1. https://www.mp.pl/pacjent/gastrologia/lista/115356,bole-i-postepowanie-w-zapaleniu-uchylkow-jelita
2. https://www.mp.pl/pacjent/gastrologia/choroby/jelitogrube/80804,uchylki-jelita-grubego
3. https://www.nowafarmacja.pl/blog/jak-zyc-z-uchylkami-jelita-grubego-kompletny-przewodnik